Πώς γράφουμε ένα άρθρο: Οδηγός βήμα προς βήμα, από το άρθρο γνώμης έως το επιστημονικό άρθρο


Το «πώς γράφουμε ένα άρθρο» είναι από τις πιο συχνές απορίες στην αναζήτηση. Το ρωτά ο μαθητής που προετοιμάζεται για την παραγωγή λόγου στις Πανελλαδικές, ο επαγγελματίας που θέλει να δημοσιεύσει σε κλαδικό περιοδικό, όποιος γράφει για ένα blog, αλλά και ο νέος ερευνητής που ετοιμάζει την πρώτη του υποβολή σε επιστημονικό περιοδικό.

Τα είδη διαφέρουν, όμως η λογική είναι κοινή: ένα καθαρό κεντρικό μήνυμα, γνώση του αναγνώστη, οργανωμένη δομή, τεκμηρίωση και προσεκτική επιμέλεια. Σε αυτόν τον οδηγό θα δούμε πρώτα τα βήματα που ισχύουν για κάθε άρθρο και στη συνέχεια θα σταθούμε στο πιο απαιτητικό είδος: το επιστημονικό άρθρο.

Τι είναι ένα άρθρο και ποια είδη υπάρχουν

Άρθρο είναι ένα αυτοτελές κείμενο που δημοσιεύεται σε έντυπο ή ψηφιακό μέσο και πραγματεύεται ένα συγκεκριμένο θέμα, με σκοπό να ενημερώσει, να πείσει ή να προβληματίσει. Πριν ξεκινήσετε, ρωτήστε τον εαυτό σας: τι είδους άρθρο γράφω και πού θα δημοσιευθεί; Από την απάντηση εξαρτώνται το ύφος, η έκταση και η δομή.


Είδος άρθρουΠού δημοσιεύεταιΚύριος σκοπός
Άρθρο γνώμης / σχολικό άρθροΕφημερίδα, περιοδικό, σχολικό έντυποΠειθώ, προβληματισμός
Άρθρο blogΙστότοπος, newsletterΕνημέρωση, πρακτική καθοδήγηση
Δημοσιογραφικό / featureΕφημερίδα, ενημερωτικό siteΠληροφόρηση, αφήγηση
Επαγγελματικό / κλαδικόΚλαδικά περιοδικά, LinkedInΜετάδοση τεχνογνωσίας
Επιστημονικό άρθροΕπιστημονικά περιοδικά με κρίσηΠαρουσίαση νέας γνώσης


Σημαντικά βήματα για να γράψετε οποιοδήποτε άρθρο

1. Διατυπώστε το κεντρικό μήνυμα σε μία πρόταση

Αν δεν μπορείτε να πείτε σε μία πρόταση το κεντρικό νόημα/μήνυμα ή το τι θέλετε να πείτε, το άρθρο δεν είναι ακόμη έτοιμο να γραφτεί. Το κεντρικό μήνυμα λειτουργεί ως πυξίδα: κάθε παράγραφος πρέπει να το υπηρετεί.

2. Γνωρίστε τον αναγνώστη σας

Για ποιον γράφετε, τι μπορεί να γνωρίζει ήδη, τι χρειάζεται να μάθει, τι θα τον κρατήσει ως το τέλος είναι ερωτήματα που θα πρέπει να απαντηθούν, γιατί ένα άρθρο για μαθητές, για επαγγελματίες ή για κριτές επιστημονικού περιοδικού διαφέρει σε λεξιλόγιο, έκταση και παραδείγματα.

3. Συγκεντρώστε και αξιολογήστε τις πηγές

Ακόμη και ένα άρθρο άποψης στηρίζεται σε στοιχεία. Προτιμήστε αξιόπιστες πηγές (επίσημα στοιχεία, επιστημονικές δημοσιεύσεις, έγκυρα μέσα) και κρατήστε σημειώσεις από την αρχή για το πού βρήκατε κάθε πληροφορία.

4. Φτιάξτε σχεδιάγραμμα πριν γράψετε

Το σχεδιάγραμμα εξοικονομεί χρόνο και αποτρέπει τις επαναλήψεις. Σημειώστε τις κύριες ενότητες και, κάτω από κάθε μία, τα επιχειρήματα ή τις πηγές που θα χρησιμοποιήσετε.

5. Γράψτε τίτλο και εισαγωγή που κάνουν τον αναγνώστη να συνεχίσει

Ο τίτλος πρέπει να είναι σύντομος, σαφής και να υπόσχεται κάτι συγκεκριμένο. Η εισαγωγή παρουσιάζει το θέμα, δείχνει γιατί έχει σημασία και προϊδεάζει για όσα ακολουθούν.

6. Αναπτύξτε το κύριο μέρος: μία ιδέα ανά παράγραφο

Κάθε παράγραφος ξεκινά με μια θεματική περίοδο, την αναπτύσσει με επιχειρήματα, παραδείγματα ή στοιχεία και συνδέεται ομαλά με την επόμενη. Χρησιμοποιήστε διαρθρωτικές λέξεις («επιπλέον», «αντίθετα», «συνεπώς») για να οδηγείτε τον αναγνώστη.

7. Κλείστε με επίλογο και επιμεληθείτε το κείμενο

Ο επίλογος συνοψίζει χωρίς να επαναλαμβάνει μηχανικά, και αφήνει τον αναγνώστη με μια σκέψη, ένα συμπέρασμα ή μια πρόταση. Μετά, αφήστε το κείμενο να «ξεκουραστεί» για κάποιες ώρες ή και ημέρες και ξαναδιαβάστε το για σαφήνεια, ορθογραφία και στίξη

Η κλασική δομή: πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος

Στο σχολικό άρθρο (παραγωγή λόγου) και στο άρθρο γνώμης, η δομή είναι τριμερής:

  • Τίτλος: σύντομος και περιεκτικός. Σε αντίθεση με την ομιλία, το άρθρο δεν έχει προσφώνηση.
  • Πρόλογος: αφόρμηση από την επικαιρότητα ή ένα ερώτημα, και παρουσίαση του θέματος.
  • Κύριο μέρος: οργανωμένη ανάπτυξη των ζητουμένων, συνήθως σε δύο ή τρεις άξονες.
  • Επίλογος: σύνοψη της θέσης και μια τελική σκέψη ή προτροπή.

Αυτή η λογική (αρχή, μέση, τέλος) βρίσκεται και στη βάση του επιστημονικού άρθρου. Εκεί, όμως, η δομή γίνεται πολύ πιο αυστηρή και τυποποιημένη.

Πώς γράφουμε ένα επιστημονικό άρθρο

Το επιστημονικό άρθρο είναι το πιο απαιτητικό είδος. Δεν απευθύνεται σε ένα ευρύ κοινό αλλά σε ειδικούς, περνά από κρίση ομοτίμων (peer review) και πρέπει να επιτρέπει σε άλλους ερευνητές να ελέγξουν, να αξιολογήσουν και, αν χρειαστεί, να επαναλάβουν την έρευνα.

Είδη επιστημονικών άρθρων

  • Ερευνητικό (πρωτότυπο) άρθρο: παρουσιάζει νέα δεδομένα και ευρήματα.
  • Άρθρο ανασκόπησης: συνθέτει και αξιολογεί κριτικά την υπάρχουσα βιβλιογραφία.
  • Μελέτη περίπτωσης: αναλύει σε βάθος μια συγκεκριμένη περίπτωση.
  • Θεωρητικό ή μεθοδολογικό άρθρο: προτείνει νέο θεωρητικό πλαίσιο ή μέθοδο.
  • Σύντομη ανακοίνωση: παρουσιάζει περιορισμένα αλλά σημαντικά ευρήματα.

Η διάκριση των ειδών, από τις εκπαιδευτικές εργασίες έως τα άρθρα επιστημονικών περιοδικών, αναλύεται στο 1ο κεφάλαιο του βιβλίου του Μενέλαου Σαρρή Πώς γράφεται μια επιστημονική εργασία.

Η δομή IMRaD

Τα περισσότερα εμπειρικά επιστημονικά άρθρα ακολουθούν τη δομή IMRaD (Introduction, Methods, Results and Discussion):

  • Τίτλος: ακριβής και περιγραφικός, με τους βασικούς όρους της έρευνας.
  • Περίληψη (Abstract): το άρθρο σε μικρογραφία: ερώτημα, μέθοδος, κύρια ευρήματα, σημασία.
  • Λέξεις-κλειδιά: οι όροι με τους οποίους θα βρίσκουν το άρθρο οι βάσεις δεδομένων.
  • Εισαγωγή: το πρόβλημα, τι γνωρίζουμε ήδη, ποιο κενό καλύπτει η έρευνα και ποιος είναι ο στόχος της.
  • Μεθοδολογία: δείγμα, εργαλεία, διαδικασία, ανάλυση, με αρκετή λεπτομέρεια ώστε να μπορεί να επαναληφθεί.
  • Αποτελέσματα: τα ευρήματα, με πίνακες και διαγράμματα, χωρίς ερμηνεία.
  • Συζήτηση: τι σημαίνουν τα ευρήματα, πώς συνδέονται με προηγούμενες έρευνες, ποιοι είναι οι περιορισμοί.
  • Συμπεράσματα και βιβλιογραφικές αναφορές.

Η δομή αυτή είναι η πιο διαδεδομένη, δεν είναι όμως καθολική. Άρθρα ανασκόπησης, θεωρητικά άρθρα και κείμενα των ανθρωπιστικών επιστημών ακολουθούν συχνά διαφορετική οργάνωση. Γι' αυτό ελέγχετε πάντα τις οδηγίες προς συγγραφείς του περιοδικού στο οποίο στοχεύετε να καταθέσετε το άρθρο σας.

Με ποια σειρά γράφουμε τις ενότητες

Ένα πρακτικό μυστικό: η σειρά με την οποία διαβάζεται ένα άρθρο δεν είναι η σειρά με την οποία γράφεται. Πολλοί έμπειροι ερευνητές ξεκινούν από τη Μεθοδολογία και τα Αποτελέσματα, που είναι ήδη γνωστά, συνεχίζουν με Εισαγωγή, Συζήτηση και Συμπεράσματα, και αφήνουν για το τέλος τον Τίτλο και την Περίληψη, που συμπυκνώνουν όλο το κείμενο.

Τίτλος, περίληψη και λέξεις-κλειδιά: η «βιτρίνα» του άρθρου

Οι περισσότεροι αναγνώστες, αλλά και οι επιμελητές των περιοδικών, θα διαβάσουν πρώτα (και συχνά μόνο) τον τίτλο και την περίληψη. Ένας καλός τίτλος είναι ακριβής, χωρίς περιττές λέξεις. Η περίληψη τηρεί το όριο λέξεων του περιοδικού και δεν περιέχει πληροφορίες που δεν υπάρχουν στο κείμενο. Οι λέξεις-κλειδιά συμπληρώνουν τον τίτλο και δεν τον επαναλαμβάνουν.

Παραπομπές και ερευνητική δεοντολογία

Κάθε ιδέα, εύρημα ή διατύπωση που προέρχεται από άλλον συγγραφέα χρειάζεται παραπομπή, ακόμη και όταν την παραφράζετε. Επιλέξτε το σύστημα που ζητά το περιοδικό (APA, MLA, Chicago/Turabian, AMA κ.ά.) και χρησιμοποιήστε εργαλείο διαχείρισης βιβλιογραφίας από την αρχή. Η λογοκλοπή, η παραποίηση δεδομένων και οι μη δηλωμένες συγκρούσεις συμφερόντων μπορούν να οδηγήσουν σε απόρριψη ή ανάκληση του άρθρου. Περισσότερα για τις παραπομπές και τη δεοντολογία θα βρείτε στο άρθρο μας Πώς γράφουμε μια επιστημονική εργασία.

Επιλογή περιοδικού, κρίση ομοτίμων και «αρπακτικά» περιοδικά

Το άρθρο δεν τελειώνει με την τελευταία λέξη. Πριν από την υποβολή:

  • Επιλέξτε περιοδικό που ταιριάζει θεματικά στην έρευνά σας και ελέγξτε τους δείκτες ποιότητάς του (ευρετηρίαση, συντελεστής απήχησης, h-index).
  • Προετοιμαστείτε για την κρίση: τα σχόλια των κριτών δεν είναι προσωπική αποτυχία αλλά ευκαιρία βελτίωσης. Απαντήστε σε καθένα με σαφήνεια και ευγένεια.
  • Προσοχή στα «αρπακτικά» περιοδικά (predatory journals): υπόσχονται ταχύτατη δημοσίευση έναντι αμοιβής, χωρίς ουσιαστική κρίση, και μπορούν να βλάψουν την επιστημονική σας φήμη.

Θέλετε έναν πλήρη οδηγό για την επιστημονική γραφή; Το βιβλίο Πώς γράφεται μια επιστημονική εργασία. Ένας οδηγός ακαδημαϊκής γραφής του Μενέλαου Σαρρή καλύπτει σε 6 κεφάλαια όλη τη διαδρομή: από τα είδη της έρευνας και τη δομή του κειμένου, έως τις παραπομπές, τη δεοντολογία, το επιστημονικό ύφος, την κρίση από ομοτίμους και την αναγνώριση των αρπακτικών περιοδικών.

Τα πιο συχνά λάθη όταν γράφουμε ένα άρθρο

  • Ασαφές κεντρικό μήνυμα: το κείμενο «περιφέρεται» χωρίς να καταλήγει κάπου.
  • Υπερβολικά ευρύ θέμα: προσπαθεί να πει τα πάντα και δεν εμβαθύνει σε τίποτα.
  • Ισχυρισμοί χωρίς τεκμηρίωση: απόψεις που παρουσιάζονται ως γεγονότα.
  • Παράθεση αντί για σύνθεση: οι πηγές απλώς απαριθμούνται, χωρίς να συγκρίνονται και να αξιολογούνται.
  • Αγνόηση των οδηγιών του μέσου: όριο λέξεων, μορφοποίηση, σύστημα παραπομπών.
  • Βιαστική επιμέλεια: τυπογραφικά λάθη και ασυνέπειες που υπονομεύουν την αξιοπιστία.

Μπορεί να βοηθήσει η τεχνητή νοημοσύνη;

Τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης βοηθούν στην οργάνωση ιδεών, σε ένα πρώτο σχεδιάγραμμα ή στη γλωσσική επιμέλεια. Δεν αντικαθιστούν όμως την έρευνα, την κρίση και την ευθύνη του συγγραφέα. Ελέγχετε πάντα κάθε στοιχείο και κάθε βιβλιογραφική αναφορά που προτείνουν, γιατί μπορεί να είναι ανακριβή ή ανύπαρκτα. Για επιστημονικά άρθρα, διαβάστε την πολιτική του περιοδικού για τη χρήση ΤΝ και δηλώστε τη χρήση της όπου απαιτείται.

Συχνές ερωτήσεις

Ποια είναι η δομή ενός άρθρου; Κάθε άρθρο έχει τίτλο, πρόλογο (εισαγωγή), κύριο μέρος και επίλογο. Το επιστημονικό άρθρο ακολουθεί συνήθως τη δομή IMRaD: Εισαγωγή, Μεθοδολογία, Αποτελέσματα και Συζήτηση, με περίληψη στην αρχή και βιβλιογραφία στο τέλος.

Έχει προσφώνηση το άρθρο; Όχι. Το άρθρο έχει τίτλο. Προσφώνηση έχει η ομιλία.

Πόσες λέξεις πρέπει να έχει ένα άρθρο; Εξαρτάται από το μέσο που θα δημοσιευθεί. Στη σχολική παραγωγή λόγου ορίζεται από την εκφώνηση. Ένα άρθρο blog κινείται συχνά από 800 έως 2.000 λέξεις. Στα επιστημονικά περιοδικά το όριο ορίζεται στις οδηγίες προς συγγραφείς.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε επιστημονικό άρθρο και επιστημονική εργασία; Η επιστημονική εργασία είναι ευρύτερος όρος: περιλαμβάνει φοιτητικές εργασίες, διπλωματικές και διατριβές. Το επιστημονικό άρθρο είναι ένα συγκεκριμένο είδος, γραμμένο για δημοσίευση σε επιστημονικό περιοδικό και αξιολογημένο από κριτές.

Με ποια σειρά γράφω τις ενότητες ενός επιστημονικού άρθρου; Συνήθως Μεθοδολογία και Αποτελέσματα πρώτα, μετά Εισαγωγή, Συζήτηση και Συμπεράσματα, και στο τέλος Τίτλος και Περίληψη.

Πώς καταλαβαίνω αν ένα περιοδικό είναι αρπακτικό; Προειδοποιητικά σημάδια είναι οι ανεπιθύμητες προσκλήσεις μέσω email, η υπόσχεση πολύ γρήγορης δημοσίευσης, τα ασαφή τέλη δημοσίευσης και η απουσία διαφανούς διαδικασίας κρίσης.

Η καλή γραφή είναι δεξιότητα που μαθαίνεται

Κανείς δεν γράφει τέλεια από την πρώτη φορά. Ένα καλό άρθρο είναι αποτέλεσμα σχεδιασμού, εξάσκησης και προσεκτικής αναθεώρησης. Ξεκινήστε από ένα καθαρό μήνυμα, σεβαστείτε τον αναγνώστη σας και δώστε χρόνο στην επιμέλεια. Το κείμενό σας θα κάνει τη διαφορά.

Πρακτικός οδηγός από τις Εκδόσεις Δίσιγμα Αν ετοιμάζετε την πρώτη σας επιστημονική δημοσίευση, εργασία ή διπλωματική, το βιβλίο Πώς γράφεται μια επιστημονική εργασία. Ένας οδηγός ακαδημαϊκής γραφής του Μενέλαου Σαρρή είναι ένας πρακτικός σύμβουλος για νέους ερευνητές: 272 σελίδες, έγχρωμο, με παραδείγματα και σαφείς οδηγίες.